Nieuws over de transgenderzorg

Onafhankelijk · bronnen bij elk artikel

Hormonen, Ouders

Puberteitsremmers en botdichtheid: wat onderzoek wel en niet laat zien

Tijdens puberteitsremming blijft de botdichtheid achter bij die van leeftijdsgenoten. Een overzicht van wat Nederlands, Brits en Zweeds onderzoek laat zien, en welke vragen over botdichtheid nog open staan.

Redactie Gendermolen.nl
·
Gepubliceerd 8 oktober 2026
Illustratie bij: Puberteitsremmers en botdichtheid: wat onderzoek wel en niet laat zien

Puberteitsremmers stellen de lichamelijke veranderingen van de puberteit uit, zoals baardgroei of borstontwikkeling. In diezelfde jaren bouwt het lichaam botmassa op, en geslachtshormonen spelen daarbij een belangrijke rol. Dit artikel zet op een rij wat onderzoek naar puberteitsremmers en botdichtheid heeft gemeten, en wat het niet heeft gemeten. Zie ook Zijn puberteitsremmers omkeerbaar? op eerlijkovergender.nl.

Waarom de puberteit cruciaal is voor je botten

De puberteit is van groot belang voor de opbouw van botmassa (bron), en geslachtshormonen zijn belangrijk voor die opbouw (bron). Jongeren met genderdysforie die puberteitsremmers krijgen, GnRH-analogen, hebben tijdelijk geen geslachtshormonen, totdat de hormoonbehandeling wordt toegevoegd. Daarom kijken onderzoekers bij deze behandeling naar de botopbouw. De richtlijn van de Endocrine Society uit 2017 noemt mogelijke nadelige effecten op de botmineralisatie als een van de voornaamste risico's van puberteitsremming, en schrijft dat die in theorie met geslachtshormonen kunnen worden teruggedraaid (bron).

Wat Nederlands onderzoek laat zien

Een deel van het onderzoek naar puberteitsremmers en botdichtheid komt van het VU medisch centrum in Amsterdam. Klink e.a. (2015) analyseerden bij 34 jongvolwassenen de ontwikkeling van de botdichtheid tot de leeftijd van 22 jaar (bron). Vlot e.a. (2017) onderzochten 34 transmannen en 22 transvrouwen en maten botombouwmarkers en botdichtheid op drie momenten (bron).

  • Tijdens de behandeling met puberteitsremmers bleef de voor botgrootte gecorrigeerde botdichtheid (BMAD) gelijk, terwijl de z-scores, de vergelijking met leeftijdsgenoten, daalden. Dat gold vooral voor de lendenwervels bij de jonge transvrouwen (Vlot e.a.).
  • Tijdens de hormoonbehandeling nam de BMAD toe en bewogen de z-scores terug richting normaal, vooral in de lendenwervels (Vlot e.a.).
  • Tussen de start van de puberteitsremmers en de leeftijd van 22 jaar daalde de z-score van de lendenwervels bij transvrouwen significant, van -0,8 naar -1,4. Bij transmannen was er een trend tot daling, van 0,2 naar -0,3 (Klink e.a.).
  • Klink e.a. concluderen dat de botdichtheid onder het potentieel van voor de behandeling lag, en dat de piekbotmassa ofwel later wordt bereikt, ofwel lager uitvalt.

De z-scores liepen in deze studies dus terug tijdens de puberteitsremming en herstelden daarna ten dele. Het gaat om groepen van 34 en 56 personen. Klink e.a. schrijven zelf dat het effect van deze behandeling op de botdichtheid later in het leven niet bekend is.

De Cass Review: meer follow-up nodig

De Cass Review, het onafhankelijke Engelse onderzoek naar de zorg voor kinderen en jongeren met genderdysforie dat in 2024 zijn eindrapport publiceerde, besteedt aandacht aan botgezondheid (bron). De systematische review van de Universiteit van York die voor het rapport is gemaakt, telde 50 studies naar puberteitsremming: één van hoge kwaliteit, 25 van matige en 24 van lage kwaliteit. Alleen de studies van matige en hoge kwaliteit zijn gebruikt voor de conclusies. Meerdere daarvan rapporteerden een afname van de botdichtheid tijdens de behandeling, en de onderzoekers concluderen dat botgezondheid en lengtegroei tijdens de behandeling in het gedrang kunnen komen (bron). Het eindrapport voegt daaraan toe dat veel langere follow-up nodig is om vast te stellen of de botgezondheid zich op volwassen leeftijd volledig herstelt, zowel bij wie doorgaat met hormonen als bij wie dat niet doet. In een brief aan NHS England uit juli 2023 adviseerde de Review om puberteitsremmers alleen binnen een onderzoeksprotocol aan te bieden, onder meer vanwege mogelijke risico's voor de botgezondheid op langere termijn. NHS England heeft dat advies overgenomen.

De Endocrine Society: botdichtheid meten tijdens de behandeling

De richtlijn van de Endocrine Society uit 2017 is in de Nederlandse Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch het uitgangspunt voor dosering en monitoring (bron). De richtlijn schrijft dat jongeren tijdens de behandeling gecontroleerd moeten worden op nadelige gevolgen van het uitstellen van de puberteit, waaronder een verminderde botopbouw (bron). Het voorgestelde schema bevat elke één tot twee jaar een meting van de botdichtheid met een DEXA-scan, en de botdichtheid moet volgens de richtlijn worden gevolgd tot in de volwassenheid, tot de leeftijd van 25 tot 30 jaar of tot de piekbotmassa is bereikt. De richtlijn stelt zelf dat er weinig gegevens zijn over het effect van GnRH-analogen op de botdichtheid bij jongeren met genderdysforie. Ook schrijven de auteurs dat de middelen mogelijk nog ontbreken om de voordelen van wachten met geslachtshormonen tot ongeveer 16 jaar goed af te wegen tegen de mogelijke schade voor de botdichtheid.

Zweden en Finland: terughoudendheid vanwege onzekerheid

Het Zweedse kennisinstituut SBU publiceerde in februari 2022 een beoordeling van hormoonbehandeling bij kinderen en jongeren met genderdysforie, rapport 342 (bron). In de wetenschappelijke publicatie van die review noemen de auteurs het bewijs om de effecten van hormoonbehandeling te beoordelen onvoldoende. Over de botten schrijven zij dat behandeling met GnRH-analogen de botrijping en de toename van de botdichtheid vertraagt, en dat dit tijdens de hormoonbehandeling gedeeltelijk herstelde bij meting op 22-jarige leeftijd (bron). SBU doet zelf geen aanbevelingen over de inrichting van de zorg. Volgens het eindrapport van de Cass Review beveelt de Zweedse richtlijn uit 2022 aan om medische behandeling alleen binnen een onderzoeksprotocol of in uitzonderlijke gevallen te geven, mede op basis van een eigen systematische review. Over Finland schrijft de Cass Review dat de Finse richtlijn uit 2020 tot vergelijkbare conclusies kwam over de onzekerheid van het bewijs en uiterste voorzichtigheid voorstelde met puberteitsremmers bij jongeren onder de 18 jaar (bron).

Hoe de botdichtheid in de praktijk wordt gevolgd

De Nederlandse Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch uit 2018 verwijst voor monitoring naar de richtlijn van de Endocrine Society. Zelf schrijft de standaard dat er onvoldoende bewijskracht is om een specifiek follow-upschema te adviseren voor volwassenen die als adolescent puberteitsremming en daarna hormonen kregen, maar dat er in elk geval speciale aandacht moet zijn voor monitoring van de botdichtheid. Ook geeft de behandelend arts volgens de standaard leefstijladviezen, onder meer over voldoende lichaamsbeweging (bron). De richtlijn van de Endocrine Society noemt het volgende (bron):

  • Een meting van de botdichtheid met een DEXA-scan elke één tot twee jaar, als onderdeel van het schema voor de uitgangssituatie en de controles tijdens de puberteitsremming.
  • Elke zes tot twaalf maanden bloedonderzoek, waaronder vitamine D.
  • Calciumsuppletie kan gunstig zijn voor de botgezondheid; jongeren met een tekort aan vitamine D horen een supplement aangeboden te krijgen.
  • Lichaamsbeweging is waarschijnlijk gunstig voor de botgezondheid van jongeren die GnRH-analogen krijgen.

Naar vitamine D-suppletie bij deze behandeling is volgens de richtlijn geen onderzoek gedaan. Controles laten zien hoe de botdichtheid zich ontwikkelt; ze beantwoorden niet de vraag of de botten zich op volwassen leeftijd volledig herstellen.

Wat nog onbekend is

De open vraag is wat de gemeten daling tijdens de behandeling op latere leeftijd betekent. Klink e.a. volgden hun deelnemers tot 22 jaar en schrijven dat het effect op de botdichtheid later in het leven niet bekend is. De Cass Review stelt dat veel langere follow-up nodig is om te bepalen of de botgezondheid op volwassen leeftijd volledig herstelt. De Nederlandse kwaliteitsstandaard vindt de bewijskracht onvoldoende voor een specifiek follow-upschema voor volwassenen die als adolescent zijn behandeld. De onderzoeken die hier zijn besproken, maten botdichtheid; cijfers over botbreuken staan niet in hun samenvattingen.

Een onzekerheid in een breder traject

Botdichtheid is niet de enige vraag die openstaat rond puberteitsremmers en hormonen. De York-review voor de Cass Review vond ook beperkt of inconsistent bewijs voor onder meer cognitieve ontwikkeling en vruchtbaarheid. Meer over de samenhang tussen de verschillende stappen in de behandeling lees je in het dossier over hormoonbehandeling. Een overzicht van alle onderwerpen staat op de artikelenpagina.

Voor jongeren en ouders betekent dit dat bij de keuze voor puberteitsremmers ook een nog onvolledig in kaart gebrachte invloed op het skelet meeweegt. Het onderzoek, van de Nederlandse cohorten tot de York-review en de Zweedse review, laat een daling van de z-scores zien tijdens de behandeling en een gedeeltelijk herstel daarna. Het geeft geen uitsluitsel over de gevolgen op latere leeftijd. Wie zegt dat het risico verwaarloosbaar is, kan zich daarvoor niet op dit onderzoek beroepen, en wie zegt dat het bewezen groot is evenmin.

Bronnen

  1. Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch (2018)
  2. Cass, H. Independent review of gender identity services for children and young people: Final report (2024)
  3. Taylor J, e.a. Interventions to suppress puberty in adolescents experiencing gender dysphoria or incongruence: a systematic review. Arch Dis Child (2024)
  4. SBU (Statens beredning för medicinsk och social utvärdering), Hormone treatment of children and adolescents with gender dysphoria, rapport 342 (2022)
  5. Ludvigsson JF, e.a. A systematic review of hormone treatment for children with gender dysphoria and recommendations for research. Acta Paediatr (2023)
  6. Klink D, Caris M, Heijboer A, van Trotsenburg M, Rotteveel J. Bone mass in young adulthood following gonadotropin-releasing hormone analog treatment and cross-sex hormone treatment in adolescents with gender dysphoria. J Clin Endocrinol Metab (2015)
  7. Vlot MC, Klink DT, den Heijer M, Blankenstein MA, Rotteveel J, Heijboer AC. Effect of pubertal suppression and cross-sex hormone therapy on bone turnover markers and bone mineral apparent density in transgender adolescents. Bone (2017)
  8. Hembree WC, e.a. Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab (2017)

Redactie Gendermolen.nl

Onafhankelijke redactie die het traject van de transgenderzorg stap voor stap uitlegt, met controleerbare bronnen. Informatief, geen medisch advies. Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over Hormonen